از جان آل احمد چه می خواهند؟

50 سال بعد از مرگ آل احمد روشنفکران همچنان او را می زنند.

از جان آل احمد چه می خواهند؟

به گزارش گروه رسانه های خبرنگاران، سیدجلال آل احمد(1302-1348ش)(1) روشنفکری سخت کوش، پرجنب وجوش، بی قرار با ذهنی دغدغه مند، پرسشگر و مساله آفرین بود. کمتر روشنفکر ایرانی مثل او می توان یافت که پیرامون خود، عالمی از حرف و حدیث، له و علیه پدید آورده باشد. هنوز هم بعد از 50 سال از درگذشت وی کانون بحث محافل روشنفکری است و درباره او مطلب می نویسند.(2) البته توجه به سیدجلال در طول این 50 سال بلکه در زمان حیات وی، یکسان نبوده است. نظرات آل احمد در زمان حیاتش محل بحث بوده و خود سیدجلال سعی می کرد به خیلی از آنها پاسخ دهد. مانند کتاب یک چاه و دو چاله و مثلا توضیح احوالات(1343، رواق) که در آن درباره سرگذشت و ماجراهایی که با بعضی دوستان فرهنگی خود داشته گفته است یا کتاب مکالمات که مجموعه ای از گفته ها و شنیده های سیدجلال است و زیر نظر سیدشمس آل احمد گردآمده است.(به کوشش مصطفی زمانی نیا، 1374، نشر فردوس) محتوای هر دو کتاب مربوط به سال های 40 تا قبل فوت اوست؛ یعنی دوره ای که نوشته های انتقادی جلال بیشتر رنگ و بوی اجتماعی و سیاسی پیدا می نماید و نه فقط به مذاق حکومت خوش نمی آید و کتابش را در همان چاپخانه توقیف کردند، بلکه کم کم بعضی دوستانش هم با او زاویه پیدا می نمایند و در صدد نقد نظراتش برمی آیند. عمده این موضع گیری ها مربوط به کتاب غربزدگی است. به گفته خودش چاپ ثلث از این اثر در نشریه کتاب ماه(1341ش) موجب توقیف شدنش شد و کل اثر هم زیر چاپ توقیف شد(1342ش) و ناشر (بنگاه جاوید) هم ورشکسته شد(آل احمد جلال، 1376: 16). از نقدهایی که بر غربزدگی نوشته شده یکی مربوط است به داریوش آشوری با عنوان نگاهی به غربزدگی و مبانی آن(3) و دیگری از ناصر وثوقی با عنوان دنیا بینی و پیامش(4). اما با درگذشت جلال آل احمد اظهارنظرها درباره دیدگاه های آل احمد فروکش می نماید. حتی مرگ جلال هم انعکاس مطبوعاتی چندانی پیدا نمی نماید. نویسنده ای که گفته هایش را در زمان حیات مطبوعاتچی ها تعقیب می کردند، از مرگ سیدجلال به سادگی می گذرند. گویی جلال آل احمد تا زمانی که زنده بود خیلی ها را مجبور ساخته بود درباره اش حرف بزنند و بنویسند اما حالا که مرده، این زحمت از دوش آنان برداشته شده است. در همان روزهای بعد از فوت آل احمد، یکی از علاقه مندان او، فریدون تنکابنی، نحوه انعکاس خبری درگذشت سیدجلال در مطبوعات را گزارش نموده و جمع بندی تحقیق خود را در همان شروع سخن چنین آورده است:

با انتشار خبر در گذشت آل احمد، مسلم بود که ژورنالیسم خوراک لذیذی به چنگ آورده است. در مقایسه با آنچه پس از مرگ فروغ روی داد، همه به آسانی می توانستند حدس بزنند که ژورنالیسم این بار چه خواهد نمود، اما خوشبختانه یا متاسفانه حدس همه غلط از کار درآمد. ژورنالیسم این خوراک لذیذ را ناگهان رها کرد و همین ناگهانی بودن ما را به شک می اندازدکه داوطلبانه این کار را نموده باشند. وقتی به آنچه روزنامه ها، مجله ها و ماهنامه های ادبی درباره جلال نوشته اند نگاه می کنیم، این اندیشه به ذهن مان می آید که اجباری در کار بوده است که درباره آل احمد آن طور که شایسته و بایسته اوست، چیزی نوشته نگردد و در عین حال چیزهایی نوشته گردد تا نشان دهنده این واقعیت ساختگی باشد که اجباری در کار نبوده بلکه او ارزش و اهمیت بیش از این را نداشته است!(دهباشی علی، 1364: 61)

فرض عوامل حکومتی و روشنفکران منتقد سیدجلال بر این بود که با سکوت و بی اعتنایی می توان مانع تاثیرگذاری اندیشه او بر نسل جوان اندیشه گر دانشگاهی شد. یکی از همان منتقدان غربزدگی(مصطفی رحیمی) همان ایام درگذشت آل احمد، ضمن تجلیل از او، عدم لزوم ادامه مباحثه را این گونه توجیه نموده بود که حمله به نظریه غربزدگی در حکم تیراندازی به قلعه ای بی حفاظ است. جنگی که افتخار فتحی در آن باشد، نیست. پیشروی، اگر باشد، به طرف لشکری است که سردارش بیرون از میدان از پا در آمده است و برای آن همه صمیمیت و اصالت و حرکت، جانشینی نیست. با در گذشت جلال فضایی تهی به وجود آمد که به این زودی پرشدنی نیست. (همان: 95) در حالی که یک اندیشه وقتی به دنیا آمد، بسته به عوامل زیادی می تواند مستقل از پدیدآورنده خود پایدار بماند. چنانکه [همان] گزارش دهنده بازتاب مرگ سیدجلال [یعنی فریدون تنکابنی]، سخن مصطفی رحیمی را با تاکید بر همین نکته این گونه پاسخ داده است که نوشته آقای دکتر رحیمی، در همین مجله [نشریه دنیا نو] مثل نوشته های دیگرشان، خوب و صمیمانه است و اندیشمندانه و اندیشه زا. اما از گفتن این سخن ناگزیرم که هر نوشته ای، ازجمله غربزدگی همین که چاپ و منتشر شد دیگر ملک شخصی و خصوصی نویسنده اش نیست. جزء میراث فرهنگی ملتی است. بنابراین سخن از لشکر بی سردار و قلعه بی حفاظ گفتن درست به نظر نمی آید. این وظیفه اندیشمندان است که عقیده و نظر خود را درباره غربزدگی بگویند و بنویسند. برای غربزدگی اگر هم پر از ایراد و اشتباه باشد، این افتخار بس که مبدا جنبش فکری روشنفکران، اندیشمندان، جوانان و دانشجویان این سرزمین بوده است.(همان: 65)

اما این سکوت لغزنده بیش از 9 سال دوام نمی یابد و با وقوع انقلاب اسلامی (1357.ش) شکسته می گردد و دوباره میراث جلال آل احمد بر سر زبان ها می افتد. زیرا این انقلاب کمابیش به استقبال و تایید نظرات سیاسی و اجتماعی سیدجلال آمده است. به همین خاطر، دوست و دشمن سهم جلال در پدید آمدن این انقلاب را نادیده نمی انگارند. از نگاه آنان غربزدگی در متن بیانیه انقلاب اسلامی حضور پررنگی دارد. همین امر باعث شده بود که محافل روشنفکری منتقد آل احمد سکوت را جایز نشمرند و هرچه می توانستند در رد نظرات آل احمد مطلب نوشتند و می نویسند. کمتر روشنفکری را می توان یافت که با بی اعتنایی از کنار قلعه آل احمد گذر کند و حرف و حدیثی درباره وی نداشته باشد. آرامش دوستدار اسلام ستیز در کتاب درخشش های تیره(1999م، پاریس) به تفصیل در مقام نقد آل احمد برآمده است. او جلال را یکی از مسببان فکری وضع کنونی ایران می داند. گویا جلال با وی مراوداتی داشته است.(5) مهرزاد بروجردی در آنالیز نسبت روشنفکران ایرانی با غرب، گریزی از پرداختن به آل احمد نمی بیند و او را سخنور سرکش خوانده است (1393، روشنفکران ایرانی و غرب، نشر فرزان روز، چاپ ششم). بروجردی در گفت وگو با نشریه مهرنامه روشنفکران زیادی از معاصرین آل احمد که بعضا با او رفاقتی هم داشتند، نام می برد که با غربزدگی آل احمد مخالف بودند. به عقیده وی هم کتاب غربزدگی آل احمد و هم نظریه بازگشت به خویشتن شریعتی خوراک فکری انقلابی هایی را که در سال 57 به قدرت رسیدند فراهم می کردند.(مهرنامه، شماره 15، شهریور1390) بیژن عبدالکریمی در چند جا، ازجمله در کتاب هایدگر در افق تاریخی ما(1395، نشر نقد فرهنگ) وارد نقد غربزدگی آل احمد شده است. او در این اثر کوشش دارد نشان دهد گرچه دکتر احمد فردید از غربزدگی سخن گفته است و در عین حال با غربزدگی آل احمد موافق نیست ولی چون نظر فروید مبتنی بر هایدگر است، بهتر می توان با آن همدلی کرد. همه ساله حوالی سالگرد درگذشت آل احمد، اصحاب رسانه و بعضی از محافل علمی بهانه ای پیدا می نمایند تا میراث آل احمد را مورد نقد و آنالیز قرار دهند. بعضی شان از آل احمد به بزرگی یاد می نمایند و بعضی دیگر گویی به قصد مصاف با آل احمد، ویژه نامه تهیه می نمایند و حتی پروایی از بیان تمنای درون خود ندارند و موضوع زوال آل احمد را پیش می کشند. البته اندیشه گران و نویسندگان انقلابی نیز به سهم خود در مقام دفاع از سیدجلال بر آمده اند و در این زمینه ویژه نامه هایی منتشر نموده اند.(6)

تمام این توجهات، ما را به یک نکته اساسی رهنمون می سازد و آن زنده بودن میراث آل احمد است. گرچه سیدجلال 50 سال است که نقاب در خاک کشیده است و خیلی زودهنگام جامعه ایرانی را در شرایطی که به کوشش علمی و مسئولانه وی احتیاج مبرم داشت، ترک کرد لیکن میراث فکری آل احمد باقی است و قلعه وی بی سردار نمانده است. این امر، بازگو نماینده آن است که ارزش و اهمیت تحقیق درباره جلال آل احمد تا زمان های دور همچنان به قوت خود پابرجاست. لیکن پرسش اولیه در انجام چنین پژوهشی هایی آن است که میراث آل احمد را حول چه مفهوم کلیدی می توان تحقیق کرد. از آنچه گفته شد می توان فهمید که کانون توجه به سیدجلال آل احمد همان مفهوم غربزدگی است. آنچه جلال را از یک نویسنده برجسته ادبی فراتر برد و در متن توجهات عام قرار داد، پرداختن به مساله عام سیاسی و اجتماعی است. مسلما پرداختن به مساله ادبی مهم نمی تواند تا این اندازه فردی را عام البلوا سازد. حالا بعد از فرض کانونی بودن غربزدگی، پرسش های بسیاری را می توان پیرامون آن طرح کرد. چرا غربزدگی آل احمد مهم است؟ و چرا باید آن را خواند؟ چه تفاوتی میان غربزدگی آل احمد با غربزدگی دیگران وجود دارد؟ چرا آل احمد از نظر بعضی خطرناک است؟ و چرا باید او را زوال یافته فرض کرد؟ آیا غربزدگی آل احمد ایدئولوژیک است؟ آیا او در کار گفتمان سازی بوده است؟ اساسا موضوع غربزدگی آل احمد چیست؟ چه تفاوتی میان غرب و غربزدگی وجود دارد؟ و ده ها پرسش دیگر که می توان از رهگذر پاسخ به هر یک از آنها، راه چاره معضلات فکری و اجتماعی اکنون جامعه ایرانی را در اندازه میسور معلوم کرد.

پی نوشت ها:

1. معلوم نیست چرا عنوان سید در آثار منتشره مرحوم جلال از قلم افتاده است حتی در صفحه شناسه کتاب ها هم نیامده است.

2. بعضی از علاقه مندان و پژوهشگران پیرامون آل احمد سعی نموده اند اغلب این نوشته ها را در مجموعه هایی به یادگار نگاه دارند. ازجمله می توان به کار علی دهباشی با عنوان یادنامه آل احمد (1364، تهران: انتشارات پاسارگاد) و کار قاسم میرآخوری و حیدر شجاعی با عنوان مرغ حق(1376، تهران: انتشارات جامی) و نیز کار محمود بشیری با عنوان جلال پژوهی(1390، تهران: انتشارات خانه کتاب) یاد کرد.

3. آشوری بعدها در سال 1989.م در کنفرانسی در دانشگاه کلمبیا درباره آل احمد با عنوان نظریه غربزدگی و بحران تفکر در ایران سخنرانی می نماید و متن آن سخنرانی را در کتاب ما و مدرنیت (1376، تهران: انتشارات صراط، چاپ اول) جا می دهد ولی آن مقاله را در این کتاب نمی آورد.

4. هر دو مقاله در کتاب یادنامه آل احمد (1364ش) به کوشش علی دهباشی آمده است.

5. علی دهباشی در نامه های جلال آل احمد دو نامه کوتاه از جلال به آرامش دوستدار آورده است. تاریخ یکی تیر45 است و دیگری مهر46.

6. ازجمله می توان به کتاب جلال مرد امروز اشاره نمود که مجموعه مطالب کیهان فرهنگی درباره آل احمد است.(1383، تهران: انتشارات موسسه کیهان). و نیز کتاب جلال شناسی اثر ذبیح الله علیزاده اشکوری که جوابیه ای است که خطاب به یکی از نویسندگان خارج نشین نوشته شده است(1381، تهران: نشر فردوس).

منبع:فرهیختگان

منبع: خبرگزاری تسنیم
انتشار: بروزرسانی: 21 مهر 1398 شناسه مطلب: 351

به "از جان آل احمد چه می خواهند؟" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "از جان آل احمد چه می خواهند؟"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید